Наҳҷ-ул-балоға китобест, ки дар он баргузидае аз суханон, номаҳо ва калимоти қисор ё ҳикматҳои Амиралмўъминин Алӣ (а) омадааст, ки онро адиб ва донишманди барҷастаи асри панҷўми ҳиҷрӣ, - Саиди Разӣ ба дархости дўстонаш гирдоварӣ ва танзим намуд ва пас аз ҷамъоварӣ, номи “Наҳҷ-ул-балоға”-ро (роҳу равиши расо сухан гуфтан ё равиши балоғат) бар он ниҳод. Ин номе буд, ки ба сабаби таносуб доштан бо мўҳтавои китоб, таҳсини аҳли завқро барангехт.
Аз замони ҳузури Имом Алӣ(а) то кунун донишмандони бисёре дар ҷамъоварии суханон ва хутбаҳои ҳазрат кўшиш кардаанд, аммо маҷмўае, ки Саиди Разӣ фароҳам намуд, дар ин миён беҳтарин асар ба шумор меравад.
Агарчӣ тамоми суханони ҳазрати Алӣ (а) расо ва пурмаъно мебошанд, аммо дар ин асар ҳадафи Саиди Разӣ фақат ҷамъоварии балиғтарин ва расотарину пурмаънотарин хутбаҳо, номаҳо ва ҳикматҳои ҳазрат буда ва бинобар ин асари мазкур ба унвони як асари адабӣ навишта шудааст ва ҳадаф ин набудааст, ки тамоми суханони ҳазрат дар он ҷамъоварӣ гардад.
Аз хусусиёти ин маҷмўа ин аст, ки бо гузашти беш аз ҳазор сол аз умри пурбаракати он, ҳамчунон дар маҳофилу мадориси исломӣ мавриди мутолиа, тадрис ва таҳқиқ аст ва афзун бар ин ки садҳо шарҳу тафсир бар он навиштаанд, мафоҳими баланди он низ зинати назму насри адибону шоирон гаштааст. Аллома Саид разӣ низ дар муқаддимаи китобаш менависад: “Манзурам ин буд, ки илова бар фазоили бешумори дигар, бузургии қадр ва шахсияти Амиралмўъмининро аз ин назар равшан созам, ки имом Алӣ (а) танҳо фарде аст, ки аз миёни тамоми гузаштагоне, ки сухане аз онҳо баҷо мондааст, ба охирин марҳалаи фасоҳату балоғат[1] расида ва гуфтори ӯ уқёнуси бекаронест, ки сухани ҳеҷ балиғе ба пояи он нахоҳад расид...
Суханони он ҳазрат бар мадори се асл мечархад: якум хутбаҳо ва авомир; дуюм номаҳо ва расоил ва сеюм калимоти ҳикматомез ва мавъизаҳо.
Тасмим гирифтам ибтидо хутбаҳо. Пас аз он номаҳо ва сипас калимоти ҳикматомези ҷолиби он ҳазратро ҷамъ кунам. Сипас ба ҳар кадом аз онҳо боберо ихтисос додам ва сафаҳоти махсуси он гардонидам то муқаддимае бошад барои даст овардани он чи ки дар даст надорам ва мумкин аст дар оянда ба он бирасам. Ва ҳар гоҳ сухане аз он ҳазрат дар мавриди баҳсу мунозира ё ҷавоби савол ва манзури дигаре буд, ки ба он даст ёфтам, вале ҷузъи ҳеҷ як аз ин се бахш набуд, онро дар муносибтарин ва наздиктарин бахш қарор додам...
Аз аҷоиботи сухани Имом... ин аст, ки сухани он ҳазратро, ки дар бораи зўҳду мавъиза аст, ҳар гоҳ касе бишнавад ва тааммул кунад ва худро аз ин ҷиҳат бегона дорад, ки ин сухани шахси азимулқадр ва нофизуламрест, ки ҳама дар баробари ӯ сар фуруд меоранд; шакку тардид нахоҳад кард, ки гўяндаи ин сухан касест, ки ҷуз дар водии зўҳду порсоӣ қадам нагузошта ва машғулияте ҷуз ибодат надоштааст ва яқин мекунад, ки ин сухан аз касе аст, ки дар гўшаи хонае танҳо ва дур аз ҷомеа ё дар яке аз ғорҳо қарор гирифта, ки ҷуз садои худашро намешунавад ва ғайри хеш дигареро намебинад ва пайваста машғули ибодат мебошад. Ва ҳеҷ гоҳ наметавонад бовар кунад, ки ин сухани касе аст, ки ҳангоми ҷанг дар дарёи лашкари душман фурў мерафт ва паҳлавонону ҷангҷўёни нирумандро бар замин меафканд. Ва ӯ бо ин ҳол яке аз зоҳидон ва яке аз афроди солеҳ ва поку намунае аст, ки назир надорад...”
Наҳҷ-ул-балоға дарёест, ки ба осонӣ наметавон дар он шиновар гардид ва бо вуҷуди ин ки донишмандон аз гузаштаҳои дур то ба имрўз дар ин дарёи бекарон ғаввосӣ намудаанд ва садҳо шарҳу тафсир ва тарҷумаҳо бар он навиштаанд, вале ҳанўз натавонистаанд, тамоми ҷиҳот ва мавзўоти онро шиносоӣ кунанд.
Муҳақиқон талош намудаанд, то ба андозаи тавон мавзўоти Наҳҷ-ул-балоғаро шиносоӣ кунанд ва ҳар кадом бар тибқи шинохт ва назари худ, мавзўоти гуногунро баён фармудаанд. Ба таври куллӣ мавзўоти Наҳҷ-ул-балоғаро метавон зери ин ановин ҷой дод:
Ақоиду аҳком;
Сулук ва ибодат;
Тавбаву истиғфор;
Ҳукумат ва адолат;
Дунёву дунёпарастӣ;
Ҳамосаву шуҷоат;
Дуо ва муноҷот;
Усули иҷтимоӣ;
Ислом ва Қуръон;
Ахлоқ ва зўҳду тақво;
Таърих;
Шахсиятҳо ва мавзўоти дигар...
Дар ин маҷмўаи кўчаке, ки дар даст доред, баъзе аз калимоти ҳикматомези Имом Алиро аз ин асари гаронбаҳо ба унвони намуна гирдоварӣ намудем ба нияти ин ки ошноии мухтасаре бошад бо ин асари гаронбаҳо ва гавҳари суханони Амиралмўъминин Алӣ ибни Абутолиб (а).
Баноми Худо
Ҳикматҳо
1-Хубӣ вахушбахтӣوسئل (عليه السلام) وعن الخير ما هو؟
فقال: لَيْسَ الْخَيْرُ أَنْ يَكْثُرَ مَالُكَ وَوَلَدُكَ، وَلكِنَّ الْخَيْرَ أَنْ يَكْثُرَ عِلْمُكَ، وَأَنْ يَعْظُمَ حِلْمُكَ، وَأَنْ تُبَاهِيَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّكَ، فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللهَ، وَإِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللهَ. وَلاَ خَيْرَ فِي الدُّنْيَا إِلاَّ لِرَجُلَيْنِ: رَجُل أَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ يَتَدَارَكُهَا بِالتَّوْبَةِ، وَرَجُل يُسَارِعُ فِي الْخَيْرَاتِ.
Аз Имом суол шуд: хубӣ ва хушбахтӣ дар чист?
Фармуд: Хубӣ ва хушбахтӣ дар ин нест, ки молат фаровон ва фарзандонат зиёд шаванд, хушбахтӣ он аст, ки илмат афзун гардад ва ҳилмат зиёд шавад ва ба парастиши Парвардигор мубоҳот кунӣ ва агар некӣ кунӣ, шукри Худо ба ҷой оварӣ ва агар бадӣ кунӣ истиғфор кунӣ. Дунё фақат барои ду кас хуб аст: касе, ки гуноҳ карда ва мехоҳад бо тавба ҷуброн кунад ва касе, ки бо суръат ба корҳои нек машғул аст.
2-Заруруати ислоҳи байни худ ва Худо
مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللهِ أَصْلَحَ اللهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ، وَمَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللهُ لَهُ أَمْرَ دُنْيَاهُ، وَمَنْ كَانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظٌ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ اللهِ حَافِظٌ.
Касе, ки байни худ ва Худоро ислоҳ кунад, Худованд байни ў ва бандагонро ислоҳ хоҳад намуд ва касе, ки амри охираташро ислоҳ кунад, Худо амри дунёяшро ислоҳ хоҳад намуд ва касе, ки аз дарунаш воизе дошта бошад, Худованд ҳофизе барои ў қарор хоҳад дод.
Ҳикмати
3-Иқрор ба надониста
مَنْ تَرَكَ قَوْلَ: لاَ أَدْري، أُصِيبَتْ مَقَاتِلُهُ.
Касе, ки калимаи “намедонам”-ро тарк кунад, худро ба куштан хоҳад андохт.
4-Нисбати аъмол
لاَ مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ، وَلاَ وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ، وَلاَ عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ، وَلاَ كَرَمَ كَالتَّقْوَى، وَلاَ قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلْقِ، وَلاَ مِيرَاثَ كَالاْدَبِ، وَلاَ قَائِدَ كَالتَّوْفِيقِ، وَلاَ تِجَارَةَ كَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلاَ رِبْحَ كَالثَّوَابِ، وَلاَ وَرَعَ كالْوُقُوفِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ، وَلاَ زُهْدَ كَالزُّهْدِ فِي الْحَرَامِ، ولاَ عِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ، وَلاَ عِبَادَةَ كَأَدَاءِ الْفَرائِضِ، وَلاَ إِيمَانَ كَالْحَيَاءِ وَالصَّبْرِ، وَلاَ حَسَبَ كَالتَّوَاضُعِ، وَلاَ شَرَفَ كَالْعِلْمِ، وَلاَ مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِن مُشَاوَرَة.
Ҳеҷ моле пурдаромадтар аз ақл нест, ҳеҷ танҳоие ваҳшатноктар аз худбинӣ нест, ҳеҷ ақлу дирояте ҳамчун оқибатандешӣ нест, ҳеҷ бузургворе ҳамчун тақво нест, ҳеҷ ҳамнишине ҳамчун ҳусни хулқ (хулқи некў) нест, ҳеҷ меросе ҳамчун адаб нест, ҳеҷ раҳбаре ҳамчун тавфиқ нест, ҳеҷ тиҷорате ҳамчун амали солеҳ нест, ҳеҷ суде ҳамчун подоши илоҳӣ нест, ҳеҷ порсие ҳамчун парҳез аз шубҳаҳо нест, ҳеҷ зўҳде ҳамчун беэтиноӣ ба ҳаром нест, ҳеҷ илме ҳамчун тафаккур нест, ҳеҷ ибодате ҳамчун адои фароиз нест, ҳеҷ имоне монанди ҳаё ва сабр нест, ҳеҷ бузургворие чун тавозўъ нест, ҳеҷ шарофате чун илм нест, ҳеҷ иззате чун ҳилм нест ва ҳеҷ пуштибоне мутмаинтар аз машварат нест!
5-Беҳтарин ҳамнишин
الْعَجْزُ آفَةٌ، وَالصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَالزُّهْدُ ثَرْوَةٌ، وَالْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَنِعْمَ الْقَرِينُ الرِّضَى.
Нотавонӣ офат аст ва сабр шуҷоат ва зўҳд сарват ва тақво сипар ва беҳтарин ҳамнишин ризояту хушнудӣ аст.
6-Мақоми илму адаб
الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ كَرِيمَةٌ، وَالاَْدَبُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَالْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ.
Илм мероси гаронбаҳое аст ва одоб либоси фохиру зебо ва фикр оинае аст соф.
-Тақдир дар гарави тадбир
Умур таслими тақдирҳост, то ҷое, ки гоҳе марги инсон дар тадбиру ҳушёрии ўст.
Ҳикмати
8-Дасти Худо бо мардони нек
Аз лағзиши мардуми нек ва бошахсият чашмпўшӣ кунед, чаро, ки ҳеҷ як аз онҳо лағзиш намекунад, магар ин ки дасти Худо ба дасти ўст ва ўро баланд менамояд.
Ҳикмати
9-Каффораи гуноҳони бузург
مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ، وَالتَّنْفِيسُ عَنِ الْمكْرُوبِ.
Аз ҷумлаи каффораи гуноҳони бузург, ба фарёди мусибатзадагон расидан ва тасаллӣ додан ба ранҷдидагон аст.
Ҳикмати
10-Нишонаи ҷазои сангин
Эй фарзанди Одам! Ҳангоме ки бубинӣ Парвардигорат пай дар пай неъматҳояшро бар ту мефиристад, дар ҳоле ки ту маъсияти ўро мекунӣ битарс, (ки муҷозоти вазнине дар интизори туст)!
11-Нишонаи зўҳд
أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ.
Бузургтарин зўҳд, махфӣ доштани зўҳд аст.
Ҳикмати
12-Пардапўшии Худованд
الْحَذَرَ الْحَذَرَ! فَوَاللهِ لَقَدْ سَتَرَ، حتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ.
Аз Худо битарс! Аз Худо битсарс! Ба Худо савганд, он қадар пардапўшӣ кардааст, ки гўё омурзидааст.
Ҳикмати30.
13-Имон
الاِْيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ، والْيَقِينِ، وَالْعَدْلِ، وَالْجَهَادِ: فَالصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَربَعِ شُعَب: عَلَى الشَّوْقِ، وَالشَّفَقِ، وَالزُّهْدِ، وَالتَّرَقُّبِ: فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلاَ عَنِ الشَّهَوَاتِ، وَمَنْ أشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْـمُحَرَّمَاتِ، وَمَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ، وَمَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِي الْخَيْرَاتِ.
وَالْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَب: عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ، وَتَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ، وَمَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ، وَسُنَّةِ الاَْوَّلِينَ: فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ، وَمَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ، وَمَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الاَْوَّلِينَ. وَالْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَب: عَلَى غائِصِ الْفَهْمِ، وَغَوْرِ الْعِلْمِ، وَزُهْرَةِ الْحُكْمِ، وَرَسَاخَةِ الْحِلْمِ: فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ، وَمَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُكْمِ، وَمَنْ حَلُمَ لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَمْرِهِ وَعَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً. وَالْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَب: عَلَى الاَْمْرِ بالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْي عَنِ الْمُنكَرِ، وَالصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ، وَشَنَآنِ الْفَاسِقيِنَ: فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤمِنِينَ، وَمَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِينَ،مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ، وَمَنْ شَنِىءَ الْفَاسِقِينَ وَغَضِبَ لله غَضِبَ اللهُ لَهُ وَأَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى التَّعَمُّقِ، وَالتَّنَازُعِ، وَالزَّيْغِ، وَالشِّقَاقِ: فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ، وَمَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ، وَمَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَحَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَسَكِرَ سُكْرَ الضَّلاَلَةِ، وَمَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَأَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَضَاقَ مَخْرَجُهُ.وَالشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَب: عَلَى الَّتمارِي، وَالهَوْلِ، وَالتَّرَدُّدِ والاْسْتِسْلاَمِ:فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ، وَمَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ، وَمَن تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ، وَمَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا.
Дар бораи имон аз он ҳазрат суол шуд. Фармуд:
Имон бар чаҳор поя устувор аст:
Сабр, яқин, адолат, ҷиҳод.
Сабр бар чаҳор шўъба тақсим мешавад: бар иштиёқ, тарс, зўҳд ва интизор: касе, ки муштоқи биҳишт бошад, аз шаҳавот ва тамоюлоти саркаш дурӣ мекунад ва он кас, ки аз оташи ҷаҳаннам бимнок бошад, аз муҳаррамот дурӣ мегузинад, касе, ки дар дунё зоҳид бошад, мусибатҳоро ночиз мешуморад. Ва он кас, ки мунтазири марг бошад, барои анҷоми аъмоли нек суръат мегирад.
Яқин низ бар чаҳор қисмат аст: бар биниш дар ҳушёрӣ ва зиракӣ, расидан ба дақоиқи ҳикмат, панд гирифтан аз ҳикматҳо ва таваҷҷўҳ ба равиши гузаштагон: касе, ки ҳушёр ва бино бошад, ҳикмат ва дақоиқи умур барояш равшан мешавад ва касе, ки дақоиқи умур ва ҳикмат барояш равшан шуд, ибрат мегирад ва касе, ки дарси ибрат фаро гирифт, гўё ҳамеша бо гузаштагон будааст.
Адолат низ чаҳор шўъба дорад: диққат дар фаҳм, ғўтавар шудан дар илму дониш, доварии саҳеҳ ва ҳилму бурдбории собиту устувор. Бинобар ин, он кас, ки хуб бифаҳмад, ба аъмоқи дониш огоҳӣ пайдо мекунад ва касе, ки ба умқи илму дониш бирасад сероб аз сарчашмаи аҳком бозмегардад. Ва он кас, ки ҳилму бурдборӣ дошта бошад, дар кори худ зиёдаравию кўтоҳӣ намекунад ва дар байни мардум бо обрўмандию сутудагӣ зиндагӣ хоҳад кард.
Ҷиҳод низ чаҳор шўъба дорад: амр ба маъруф, наҳй аз мункар, сидқу ростӣ дар маъракаи набард ва кинаю душманӣ бо фосиқон: он кас, ки амри маъруф кунад, такягоҳи мўъминонро маҳкам кардааст ва касе, ки наҳйи мсункар намояд, бинии кофиронро бар хок молидааст, ҳар кас дар маъракаи набард содиқона биистад, вазифаашро анҷом додааст ва он кас, ки фосиқонро душман дорад ва ба хотири Худо хашмгин шавад Худованд ба хотири ў хашму ғазаб мекунад ва ўро рўзи қиёмат хушнуд месозад.
Куфр низ бар чаҳор поя қарор дорад: аз паси авҳом[2] рафтан ба гумони кунҷковӣ аз асрор, ҷангу ситез бо мардум, бероҳа шудан аз ҳақ ва пайравӣ аз ҳавою ҳавас: он кас, ки аз паи авҳом ва ҷустуҷўи асрори дигарон равад ба ҳақ бознамегардад ва касе, ки бар асари ҷаҳл ба низою ситез бархезад барои ҳамеша аз шинохти ҳақ маҳрум хоҳад монд ва касе, ки аз роҳи роҳи ҳақ мунҳариф шавад ва аз паи ҳавою ҳавасҳо равад некӣ дар назари ў бад ва бадӣ дар назари ў хуб ҷилва мекунад ва гирифтори мастии гумроҳӣ мегардад ва он кас, ки ба якравию баҳонаҷўӣ пардозад, роҳҳо барояш пур аз сангу ноҳамвор ва корҳо бар ў сахту печида мешаванд ва дар тангно қарор мегирад.
Шак низ бар чаҳор шўъба аст: бар ҷидол, тарс, тардид ва худбохтагӣ. Он кас, ки муҷодила ва якравӣ дар баҳсро одати хеш қарор диҳад ҳаргиз аз торикии шак ба рўшноии яқин қадам намениҳад, ҳар кас аз ояянда битарсад ба ақиб бармегардад ва он кас, ки дар тардиду дудилӣ бошад ва натавонад тасмим гирад зери суми шайтонҳо мемонад ва он кас, ки дар баробари васоиле, ки ҳалокати дунёву охират дар он аст худбохта шавад дар ҳарду ҷаҳон ҳалок хоҳад шуд.
Ҳикмати31.
14-Ҳушдорҳои чаҳоргона
يَا بُنَيَّ، احْفَظْ عَنِّي أَرْبَعاً وَأَرْبَعاً، لاَ يَضُرَّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَى الْغِنَىُ الْعَقْلُ، وَأَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ، وَأَوحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ، وَأَكْرَمَ الْحَسَبَ حُسْنُ الْخُلُقِ. يَا بُنَيَّ، إِيَّاكَ وَمُصَادَقَةَ الاَْحْمَقِ، فَإِنَّهُ يُريِدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرَّكَ. وَإِيَّاكَ وَمُصَادَقَةَ الْبَخِيلِ، فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ.
وَإِيَّاكَ وَمُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ، فَإِنَّهُ يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ.
وَإِيَّاكَ وَمُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ، فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ: يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ، وَيُبَعِّدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ.
Имом Алӣ (а) ин суханонро ба фарзандаш Ҳасан (а) фармуд:
Фарзандам! Чаҳор чиз ва чаҳор чизро аз ман дар хотир дошта бош, ки бо кўмаки он ҳар коре кунӣ ба ту зараре нахоҳад расид:
Болотарин сармояҳо ақл аст. Бузургтарин фақр ҳамоқат[3] аст. Бадтарин танҳоию ваҳшат худбинӣ аст. Ва беҳтарин ҳасабу насаб ахлоқи нек аст.
Фарзандам! Барҳазар бош аз дўстӣ бо аҳмақ, ки мехоҳад ба ту манфиат расонад, вале зарар мерасонад.
Барҳазар бош аз дўстии бахил, зеро ҳангоми шадидтарин ҳоҷат туро тарк мекунад.
Барҳазар бош аз дўстӣ бо инсони фоҷир ва фосиқ, зеро туро ба чизи каме мефурўшад.
Барҳазар бош аз дўстии дарўғгў, зеро ў мисли сароб аст, дурро дар назари ту наздик ва наздикро дур месозад!
Ҳикмати
15-Аз байн рафтани гуноҳон ба василаи беморӣ
وقال(عليه السلام) لبعض أَصحابه في علّة اعتلّها: جَعَلَ اللهُ مَا كَانَ مِنْ شَكْوَاكَ حطّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لاَ أَجْرَ فِيهِ، وَلكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ، وَيَحُتُّهَا حَتَّ الاَْوْرَاقِ، وَإِنَّمَا الاَْجْرُ فِي الْقَوْلِ بِالّلسَانِ، وَالْعَمَلِ بِالاَْيْدِي وَالاَْقْدَامِ، وَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَالسَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عَبَادِهِ الْجَنَّةَ.
Ҳазрат ба яке аз ёронаш, ки бемор шуда буд фармуд:
Худованд ин дарду нороҳатии туро сабаби аз байн рафтани гуноҳонат қарор додааст, зеро беморӣ подоше надорад, вале гуноҳонро аз байн мебарад ва онҳоро ҳамчун барги дарахтон мерезонад, аҷру подош танҳо дар гуфтор ба забон ва амал бо аъзо аст ва Худованди Субҳон касонеро, ки бихоҳад аз байни бандагонаш, ба хотири сидқи ният ва ботини пок дохили биҳишт мегардонад (ва аз тариқи фазли худ бо онҳо рафтор менамояд).
Ҳикмати
الظَّفَرُ بالْحَزْمِ، وَالْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ، وَالرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الاَْسْرَارِ.
Пирўзӣ дар партави тадбиру эҳтиёт аст ва тадбиру эҳтиёт ба тафаккур аст ва тафаккури саҳеҳ дар нигаҳдории асрор аст.
Ҳикмати
16-Роҳи дил
قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ، فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ.
Дилҳои инсонҳо ҳамчун ҳайвонҳои ваҳшӣ аст ва ҳар кас аз роҳи муҳаббат ворид шавад бо ў улфат мегирад.
Ҳикмати 50.
17-Решаи шаҳватҳо ва каҷравиҳо
الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ.
Молу сарват моддаи аслии ҳамаи шаҳватҳост.
Ҳикмати 58.
18-Масали аҳли дунё
أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْب يُسَارُ بِهِمْ وَهُمْ نِيَامٌ.
Аҳли дунё ҳамчун савороне ҳастанд, ки онҳоро мебаранд ва онҳо дар хобанд.
Ҳикмати 64.
19-Аз ноаҳл ҳоҷат нахоҳ!
فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَيْرِ أَهْلِهَا.
Аз даст рафтани ҳоҷат беҳтар аз он аст, ки аз ноаҳл талаб кунӣ.
Ҳикмати 66.
20-Қадам ба сўи марг
نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ.
Нафасҳои инсон қадамҳои ў ба сўи марг аст.
Ҳикмати 74.
1-Амале, ки мақбули даргоҳи Худо аст
لاَ يَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَى، وَكَيْفَ يَقِلُّ مَا يُتَقَبَّلُ؟
Амале, ки ҳамроҳ бо тақво бошад кам нест, (ҳарчанд ба назар ночиз ояд), чӣ гуна кам хоҳад буд амале, ки мақбули даргоҳи Худо аст?
Ҳикмати 95.
22-Яқин ва шак
نَوْمٌ عَلَى يَقِين خَيْرٌ مِنْ صَلاَة فِي شَكّ.
Хоб бо яқину имон беҳтар аст аз намози бо шак!
Ҳикмати 97.
23-Тафаккур барои амал
اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَايَة لاَ عَقْلَ رِوَايَة، فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ كَثِيرٌ، وَرُعَاتَهُ قَلِيلٌ.
Ахбореро (ҳадис), ки мешунавед дар бораи он тафаккур кунед, тафаккур барои амал, на тафаккур барои ривоят, зеро ровиёни илм бисёранд ва амалкунандагон ба он кам!
Ҳикмати 98.
24-Ҳалокати донишмандон
رُبَّ عَالِم قَدْ قَتَلَهُ جَهْلُهُ، وَعِلْمُهُ مَعَهُ لاَ يَنْفَعُهُ.
Чӣ бисёранд донишмандоне, ки ҷаҳлашон онҳоро куштааст дар ҳоле ки илмашон бо онҳост ва суде ба ҳолашон намебахшад.
Ҳикмати 107.
25-Итоатгар
لاَ يُقِيمُ أَمْرَ اللهِ سُبْحَانَهُ إلاَّ مَنْ لاَ يُصَانِعُ، وَلاَ يُضَارِعُ، وَلاَ يَتَّبِعُ الْمَطَامِعَ.
Фармони Худоро танҳо касе метавонад иҷро кунад, ки созишкор набошад ва ба равиши аҳли ботил амал накунад ва пайрави фармони тамаъ нагардад.
Ҳикмати 110.
26-Озмоишҳои Худо
كَمْ مِنْ مُسْتَدْرَج بِالاِْحْسَان إلَيْهِ، وَمَغْرور بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ، وَمَفْتُون بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِيهِ! وَمَا ابْتَلَى اللهُ أَحَداً بِمِثْلِ الاِْمْلاَءِ لَهُ.
Чӣ бисёранд касоне, ки ба василаи неъмат ғофилгир мешаванд ва ба хотири пардапўшии Худо бар гуноҳонашон, мағрур мегарданд ва бар асари таърифу тамҷид фиреб мехўранд ва Худованд ҳеҷ касро ба чизе монанди мўҳлат додан озмоиш накардааст.
Ҳикмати 116.
27-Масали дунё
مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ الْحَيَّةِ: لَيِّنٌ مَسُّهَا، وَالسُّمُّ النَّاقِعُ فِي جَوْفِهَا، يَهْوِي إِلَيْهَا الْغِرُّ الْجَاهِلُ، وَيَحْذَرُهَا ذُو اللُّبِّ الْعَاقِلُ!
Масали дунё монанди море аст, ки зери дасти инсон нарму мулоим, вале заҳри кушанда дар даруни он мебошад, нодони бехабар ба он алоқа пайдо мекунад ва ҳушманди оқил аз он барҳазар мешавад.
Ҳикмати119.
28-Тафовути аъмол
شَتَّانَ بَيْنَ عَمَلَيْنِ: عَمَل تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَتَبْقَى تَبِعَتُهُ، وَعَمَل تَذْهَبُ مَؤُونَتُهُ وَيَبْقَى أَجْرُهُ.
Ин ду амал бо ҳам тафовути бисёр доранд: амале, ки лаззаташ мераваду оқибати бадаш мемонад ва амале, ки заҳматаш мераваду аҷру подоши он боқӣ мемонад.
Ҳикмати121.
29-Ислом чист?
لاََنْسُبَنَّ الاِْسْلاَمَ نِسْبَةً لَمْ يَنسُبْهَا أَحَدٌ قَبْلِي: الاِْسْلاَمُ هُوَ التَّسْلِيمُ، وَالتَّسْلِيمُ هُوَ الْيَقِينُ، وَالْيَقِينُ هُوَ التَّصْدِيقُ، وَالتَّصْدِيقُ هُوَ الاِْقْرَارُ، وَالاِْقْرَارُ هُوَ الاَْدَاءُ، وَالاَْدَاءُ هَوَ الْعَمَلُ.
Исломро чунон тафсир мекунам, ки ҳеҷ кас пеш аз ман онро чунин тафсире накарда бошад, Ислом ҳамон таслим аст, (таслим дар баробари фармони Худо) ва таслим ҳамон яқин аст, (чаро, ки таслим бидуни имону яқин мумкин нест) ва яқин ҳамон тасдиқ аст, (зеро то илму тасдиқ ҳосил нашавад яқин ҳосил намешавад) ва тасдиқ ҳамон иқрор аст, (зеро тасдиқ дар даруни қалб кофӣ нест бояд онро ошкор кард) ва иқрор ҳамон эҳсоси масъулият аст, (зеро бидуни он лафзи бемаъное хоҳад буд) ва эҳсоси масъулият ҳамон амал аст, (зеро натиҷаи эҳсоси масъулият амал мебошад).
Ҳикмати125.
30-Рафтори ҳайратангези инсон
عَجِبْتُ لِلْبَخِيلِ يَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِي مِنْهُ هَرَبَ، وَيَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِى إِيَّاهُ طَلَبَ، فَيَعِيشُ فِي الدُّنْيَا عَيْشَ الْفُقَرَاءِ، وَيُحَاسَبُ فِي الاْخِرَةِ حِسَابَ الاَْغْنِيَاءِ. وَعَجِبْتُ لِلْمُتَكَبِّرِ الَّذِي كَانَ بِالامْسِ نُطْفَةً، وَيَكُونُ غَداً جِيفَةً. وَعَجِبْتُ لِمَنْ شَكَّ فِي اللهِ، وَهُوَ يَرَى خَلْقَ اللهِ. وَعَجِبْتُ لِمَنْ نَسِيَ الْمَوْتَ، وهُوَ يَرَى الْمَوْتَى. وَعَجِبْتُ لِمَن أَنْكَرَ النَّشْأَةَ الاُْخْرَى، وَهُوَ يَرَى النَّشْأَةَ الاُْولَى. وَعَجِبْتُ لِعَامِر دَارَ الْفَنَاءِ، وَتَارِك دَارَ الْبَقَاءِ.
Тааҷҷуб мекунам аз бахил, ки ба истиқболи фақре меравад, ки аз он гурехтааст ва сарватеро аз даст медиҳад, ки хоҳони он аст, дар дунё ҳамчун фақирон зиндагӣ мекунад, аммо дар охират ҳамчун сарватмандон ҳисобот диҳад.
Ва тааҷҷуб мекунам аз мутакаббире, ки дирўз нутфаи беарзише буд ва фардо мурдори пўсидае аст ва тааҷҷуб мекунам аз касе, ки ба Худо шак мекунад дар ҳоле ки халқи (офаридаи) Худоро мебинад ва тааҷҷуб мекунам аз касе, ки маргро фаромўш мекунад бо ин ки мурдагонро мебинад ва тааҷҷуб мекунам аз касе, ки инкори ҷаҳони дигар мекунад дар ҳоле ки ҷаҳони нахустро мебинад ва тааҷҷуб мекунам аз касе, ки дори фониро обод мекунад ва дори боқиро ба дасти фаромўшӣ месупорад.
Ҳикмати 126
31-Осори бузургии Худованд
عِظَمُ الخالِقِ عِنْدَكَ يُصَغِّرُ الْـمَخْلُوقَ فِي عَيْنِكَ.
Бузургии Холиқ назди ту махлуқро кўчак мекунад.
Ҳикмати 129.
32-Дунё
الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ إلى دَارِ مَقَرٍّ، وَالنَّاسُ فِيهَا رَجُلاَنِ: رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا، وَرَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا.
Дунё дори гузаро аст на дори иқомат ва мардум дар он ду гурўҳанд:
Гурўҳе, ки худро фурўхтанд ва хешро ҳалок карданд ва гурўҳе, ки худро хариданд ва озод карданд.
Ҳикмати 133.
33-Василаи зиёдии рўзӣ
اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ.
Рўзиро ба василаи садақа фуруд оваред!
Ҳикмати 137.
34-Миёнаравӣ дар харҷ
مَا عَالَ امرؤٌ اقْتَصَدَ.
Касе, ки дар харҷ кардан миёнаравӣ кунад, ҳаргиз ниёзманд нахоҳад шуд.
Ҳикмати 140.
التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ.
Дўстию муҳаббат ниме аз ақл аст.
Ҳикмати 142.
36-Нигаҳдории забон
الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ.
Инсон зери забони худ пинҳон аст! (То мард сухан нагуфта бошад, айбу ҳунараш нуҳуфта бошад).
Ҳикмати 148.
37-Пирўзии сабр
<لاَ يَعْدَمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَإِنْ طَالَ بِهِ الزَّمَانُ.
Шахси сабур пирўзиро аз даст нахоҳад дод ҳарчанд тўл бикашад, (ҳарчанд дер бошад).
Ҳикмати 153.
38-Аҳамияти роздорӣ
<مَنْ كَتَمَ سِرَّهُ كَانَتِ الْخِيرَةُ بِيَدِهِ.
Касе, ки розашро пўшонд, ихтиёраш ҳамеша дар дасташ аст.
Ҳикмати 162.
39-Монеаи тараққӣ
<الاِْعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الاْزْدِيَادَ.
Худписандӣ монеаи бузурги тараққӣ аст.
Ҳикмати 167.
40-Душманӣ аз ҷаҳл
النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا.
Мардум душмани чизе ҳастанд, ки намедонанд.
Ҳикмати 172.
41-Равиши ғалаба бар тарс
<إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِيهِ، فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّيهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْهُ.
Ҳангоме ки аз чизе зиёд метарсӣ худро дар он биафкан, ки гоҳе тарсидан аз чизе аз худи он сахттар аст!
Ҳикмати 175.
42-Танбеҳи гунаҳкор
ازْجُرِ الْمُسِيءَ بِثوَابِ الْـمُحْسِنِ.
Гунаҳкорро ба василаи подош додан ба некўкор танбеҳ кун!
Ҳикмати 177.
43-Дур кардани кина аз дилҳо
احْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَيْرِكَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِكَ.
Дили худро аз кинаи дигарон пок кун, то дили онҳо аз кинаи ту пок шавад.
Ҳикмати 178.
44-Равиши дармони руҳ
إِنَّ هذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الاَْبْدَانُ، فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكْمَةِ.
Ин дилҳо монанди танҳо хаставу афсурда мешаванд, барои нишоти он, ба суханони тозаи ҳакимона рўй оваред.
Ҳикмати 197.
45-Бардагии ҷовидон
الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ.
Тамаъ бардагии[4] ҷовидон аст.
Ҳикмати 180.
46-Натиҷаи бесабрӣ
مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ.
Касе, ки сабру таҳаммул ўро наҷот надиҳад, бетобӣ ўро аз пой меафтонад.
Ҳикмати 189.
47-Хазинадори дигарон
يَابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ، فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ.
Эй фарзанди Одам! Ҳар чӣ беш аз миқдори хўрокат ба даст овардӣ, хазинадори дигарон хоҳӣ буд.
Ҳикмати 192.
48-Моли аз даст нарафта
لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ.
Он чи аз моли ту аз даст равад ва мояи панду ибрат гардад, дар ҳақиқат аз даст нарафтааст.
Ҳикмати 196.
49-Тарс аз Худо
أَيُّهَا النَّاسُ، اتّقُوا اللهَ الَّذِي إِنْ قُلْتُمْ سمِعَ، وَإِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ، وَبَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِي إِنْ هَرَبْتُمْ أَدْرَكَكُمْ، وَإِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ، وَإِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ.
Эй мардум! Аз Худое битарсед, ки агар сухане гўед мешунавад, агар пинҳон доред медонад. Ва омодаи марге бошед, ки агар аз он фирор кунед ба шумо даст меёбад. Агар биистед шуморо мегирад ва агар ўро фаромўш кунед, ў шуморо фаромўш нахоҳад кард.
Ҳикмати 203.
50-Натиҷаи ҳилм
أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِيمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ.
Нахустин натиҷае, ки одами ҳалим аз ҳилми худ мебарад ин аст, ки мардум дар муқобили ҷоҳилу нодон аз ў ҳимоят хоҳанд кард.
Ҳикмати 206.
51-Некӣ куну ба дарё андоз
لاَ يُزَهِّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ مَنْ لاَ يَشْكُرُهُ لَكَ، فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لاَ يَسْتَمْتِعُ بِشَيْء مِنْهُ، وَقَدْ تُدْرِكُ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ، (وَاللهُ يُحِبُّ الْـمُحْسِنِينَ).
Носипосии афрод туро аз кори нек бознадорад, чаро, ки дар иваз гоҳе касе аз ту сипосгузорӣ мекунад, ки аз амали некат баҳрае набурдааст. Ва ва ҳатто метавонад ҳамин қадрдонӣ ва шукргузорӣ асараш беш аз носипосии афроди носипос бошад.
Ҳикмати 204.
52-Суди инсон
مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ، وَمَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ، وَمَنْ خَافَ أَمِنَ، وَمَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ،مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ، وَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ.
Касе, ки ба ҳисоби худаш бирасад суд мебарад ва касе, ки аз хеш ғафлат кунад зиён мебинад, касе, ки (аз Худо) битарсад эминӣ меёбад, касе, ки ибрат гирад бино мешавад ва касе, ки бино гардад мефаҳмад ва он кас, ки фаҳм дорад доно мешавад.
Ҳикмати 208.
53-Худписандӣ
عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
Худписандӣ душманӣ ақл аст.
Ҳикмати 212.
54-Шинохти мардон
فِي تَقَلُّبِ الاَْحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ.
Дар дигаргунии аҳвол ҷавҳари мардон шинохта мешавад.
Ҳикмати 217.
55-Бадтарин тўша
بِئْسَ الزَّادُ إِلَى الْمَعَادِ الْعُدْوَانُ عَلَى الْعِبَادِ.
Бадтарин тўша барои охират ситам бар бандагони Худо аст.
Ҳикмати 221.
56-Либоси ҳаё
مَنْ كَسَاهُ الْحَيَاءُ ثَوْبَهُ لَمْ يَرَ النَّاسُ عَيْبَهُ.
Касе, ки либоси ҳаё ўро бипўшонад, мардум айбҳои ўро намебинанд.
Ҳикмати 223.
57-Шарик
شَارِكُوا الَّذِي قَدْ أَقْبَلَ عَلَيْهِ الرِّزْقُ، فَإِنَّهُ أَخْلَقُ لِلْغِنَى، وَأَجْدَرُ بِإِقْبَالِ الْحَظِّ عَلَيْهِ.
Бо касоне шарик шавед, ки рўзӣ ба онҳо рўй овардааст, зеро (ин мушорикат) барои бениёзӣ муассиртар ва дар рўйоварии баҳра сазовортар аст.
Ҳикмати 230.
58-Ивази бахшиш
مَنْ يُعْطِ بِالْيَدِ الْقَصِيرَةِ يُعْطَ بِالْيَدِ الطَّوِيلَةِ.
Касе, ки бо дасти кўтоҳ бахшад, бо дасти дароз ба ў бахшида мешавад. (Яъне он чи инсон аз амволи худ дар роҳи хайру некӣ инфоқ мекунад, ҳарчанд кам бошад, Худованд подоши ўро бисёр медиҳад).
Ҳикмати 232.
59-Хислатҳои неки занон
خِيَارُ خِصَالِ النِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ: الزَّهْوُ وَالْجُبْنُ وَالْبُخْلُ، فَإذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً لَمْ تُمَكِّنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَإِذَا كَانَتْ بِخِيلَةً حَفِظَتْ مَا لَهَا وَمَالَ بَعْلِهَا، وَإِذَا كَانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ كُلِّ شِيْء يَعْرِضُ لَهَا.
Хислатҳои неки занон, хислатҳои бади мардон аст: (ва он хислатҳо иборатанд аз) такаббур, тарс ва бухл. Ҳар гоҳ зане мутакаббир бошад, бегонаро ба худ роҳ намедиҳад ва агар бахил бошад, моли худ ва ҳамсарашро ҳифз мекунад ва зане, ки тарсу бошад, аз ҳар чизе, ки ба обрўи ў зарар марасонад фосила мегирад.
Ҳикмати 234.
0-Анвои ибодат
إنّ قوما عبدوا اللّه رغبة فتلك عبادة التّجار. وإنّ قوما عبدوا اللّه رهبة فتلك عبادة العبيد، وإنّ قوما عبدوا اللّه شكرا فتلك عبادة الأحرار.
Гурўҳе Худоро аз рўи майлу рағбат ба биҳишт парастиш меунанд, ин ибодати туҷҷор аст ва гурўҳе ўро аз рўи тарс мепарастанд, ин ибодати бардагон аст ва гурўҳе Худоро ба хотири шукри неъматҳо парастиш мекунанд, ин ибодати ҷавонмардон аст.
Ҳикмати 237.
61-Осори ғасб
وقال عليه السّلام: الحجر الغصيب في الدّار رهن على خرابها.
Санги ғасбӣ дар бинои хона гарави вайронии он аст.
Ҳикмати 240.
62-Арзиши тақво
وقال عليه السّلام: اتّق اللّه بعض التّقى وإن قلّ، واجعل بينك وبين اللّه سترا وإن رقّ.
Тақво ва парҳезгорӣ пеша кун, агарчӣ кам бошад, байни худ ва Худо пардае қарор деҳ, агарчӣ нозук бошад.
Ҳикмати 242.
63-Масъулияти неъматҳои илоҳӣ
وقال عليه السّلام: إنّ للّه في كلّ نعمة حقّا، فمن أدّاه زاده منها ومن قصّر عنه خاطر بزوال نعمته.
Худоро дар ҳар неъмате ҳаққест, ҳар кас онро бипардозад, фузунӣ ёбад ва он кас, ки напардозад ва кўтоҳӣ кунад, дар хатари нобудӣ қарор гирад.
Ҳикмати 244.
64-Аҳамияти гумони нек
وقال عليه السّلام: من ظنّ بك خيرا فصدِّق ظنّه.
Касе, ки ба ту гумони нек бурд, гумонашро бо амал тасдиқ кун.
Ҳикмати 248.
65-Талхӣ ва ширинӣ
وقال عليه السّلام: مرارة الدّنيا حلاوة الآخرة، و حلاوة الدّنيا مرارة الآخرة.
Талхии дунё ширинии охират ва ширинии дунё талхии охират аст.
Ҳикмати 251.
66-Фалсафаи баъзе аз аҳкоми дин
وقال عليه السّلام: فرض اللّه الإيمان تطهيرا من الشّرك و الصّلاة تنزيها عن الكبر، والزّكاة تسبيبا للرّزق، والصّيام ابتلاء لاخلاص الخلق، والحجّ تقربة للدّين، والجهاد عزّا للاسلام، والأمر بالمعروف مصلحة للعوامّ، والنّهى عن المنكر ردعا للسّفهاء، وصلة الرّحم منماة للعدد’والقصاص حقنا للدّماء، وإقامة الحدود إعظاما للمحارم، وترك شرب الخمر تحصينا للعقل، ومجانبة السّرقة إيجابا للعفّة، وترك الزّنا تحصينا للنّسب، وترك اللّواط تكثيرا للنّسل، والشّهادة استظهارا على المجاحدات، وترك الكذب تشريفا للصّدق، والسّلام أمانا من المخاوف، والأمانات نظاما للأمّة، والطّاعة تعظيما للامامة.
Худованд имонро ба хотири татҳири дил аз ширк воҷиб намуд ва намозро барои пок шудан аз кибр, закотро сабаби рўзӣ, рўзаро озмоише барои ихлоси бандагон, ҳаҷро василаи наздикии мусулмонон, ҷиҳодро барои сарбаландии Ислом, амри маъруфро ба хотири ислоҳи тўдаи мардум, наҳйи мункарро барои боздоштани бехирадон, силаи раҳмро барои касрати нафарот, қисосро барои ҳифзи хунҳо, ҳудудро барои бузургдошти муҳаррамоти илоҳӣ, тарки хамрро барои саломатии ақл, дурӣ аз дуздиро барои ҳифзи иффати дастҳо ва тарки зиноро барои ҳифзи насабҳо, тарки ливотро барои афзоиши насл, шаҳодату гувоҳиро барои изҳори ҳақ дар муқобили инкорҳо, тарки дурўғро ба хотири эҳтироми ростӣ, саломро ба иллати таъмин аз хавфу хатар, амонатро барои низоми уммат ва тоату фармонбардориро барои таъзими мақоми имом воҷиб намуд.
Ҳикмати 252.
67-Тундхўӣ ва ҷунун
الحدّة ضرب من الجنون لأنّ صاحبها يندم، فان لم يندم فجنونه مستحكم.
Тундхўии бемаврид навъе девонагӣ аст, зеро ки тундхўй пушаймон мешавад ва агар пушаймон нашуд, девонагиаш собит аст.
Ҳикмати 255.
68-Ҳасодат сабаби беморӣ
صحّة الجسد، من قلّة الحسد.
Саломатии тан дар дурӣ аз ҳасодат аст.
Ҳикмати 256.
69-Пандҳои ҷовидон
وقال عليه السّلام لكميل بن زياد النخعى: يا كميل، مر أهلك أن يروحوا في كسب المكارم، ويدلجوا فى حاجة من هو نائم، فوالّذى وسع سمعه الأصوات ما من أحد أودع قلبا سرورا إلاّ وخلق اللّه له من ذلك السّرور لطفا، فإذا نزلت به نائبة جرى إليها كالماء في انجداره حتّى يطردها عنه كما تطرد غريبة الإبل.
Эй Кумайл, хонаводаатро фармон деҳ, ки рўзҳо барои ба даст овардани фазоил ва макорим бикўшанд ва шабҳо дар рафъи ниёзи хуфтагон. Савганд ба Худое, ки тамоми садоҳоро мешунавад, ҳар кас дилеро шод кунад, Худованд аз он шодӣ лутфе барои ӯ қарор диҳад, ки ҳангоми мусибат чун оби зулоле бар биборад ва талхии мусибатро аз байн барад, ҳамчунон ки шутури бегонаеро аз чарогоҳ дур созанд.
Ҳикмати 257.
إذا أملقتم فتاجروا اللّه بالصّدقة.
Ҳар гоҳ, ки фақиру ниёзманд шудед, ба василаи садақа бо Худованд тиҷорат кунед.
Ҳикмати 258.
71-Равиши хостан аз Худо
إِذَا كَانَتْ لَكَ إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ حَاجَةٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَةِ الصَّلاَةِ عَلَى النَّبِيّ(صلى الله عليه وآله)، ثُمَّ سَلْ حَاجَتَكَ، فَإِنَّ اللهَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُسْأَلَ حَاجَتَيْنِ، فَيَقْضِيَ إِحْدَاهُمَا وَيَمْنَعَ الاُْخْرَى.
Ҳаргоҳ аз Худои Субҳон дархосте дорӣ, ибтидо бар Расули Акрам(с) дуруд (салавот) бифирист, сипас ҳоҷати худро бихоҳ, зеро Худо бузургвортар аз он аст, ки аз ду ҳоҷати дархостшуда якеро бароварад ва дигареро боздорад.
Ҳикмати 361.
72-Равиши бартараф кардани ниёзҳои мардум
لاَ يَسْتَقِيمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلاَّ بِثَلاَث: بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ، وَبِاسْتِكْتَامِهَا لِتَظْهَرَ،بِتَعْجِيلِهَا لِتَهْنَأَ.
Анҷоми ҳоҷоти мардум комил намешавад, магар ба се шарт: хурд шуморидани он, то худ бузург гардад; пинҳон доштани он, то худ ошкор гардад ва таъҷил дар анҷоми он, то гуворо гардад.
Ҳикмати 101.
73-Арзиши ақл
مَا اسْتَوْدَعَ اللهُ امْرَأً عَقْلاً إِلاَّ اسْتَنْقَذَهُ بِهِ يَوْماً مَا!
Худо ақлро ба инсоне надод, ҷуз он ки рўзе ўро бо кўмаки ақл наҷот бахшад.
Ҳикмати 407.
74-Қадри фурсат
إضَاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّةٌ.
Аз додани фурсат ғамангез аст.
Ҳикмати 118.
75-Инсони комил
طُوبَى لِمَنْ ذَلَّ فِي نَفْسِهِ، وَطَابَ كَسْبُهُ، وَصَلَحَتْ سَرِيرَتُهُ، وَحَسُنَتْ خَلِيقَتُهُ، أَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مَالِهِ، وَأَمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ لِسَانِهِ، وَعَزَلَ عَنِ النَّاسِ شَرَّهُ، وَوَسِعَتْهُ السُّنَّةُ، وَلَمْ يُنْسَبْ إِلَى الْبِدْعَةِ.
Хушо ба ҳоли касе, ки дар назди худ кўчак (ва дар назари мардум бузург ва азиз) аст ва касбу кори ў поку ҳалол ва ботини ў солеҳ ва шоиста ва ахлоқи ў нек аст ва изофаи моли худро дар роҳи Худо инфоқ мекунад ва озори ў ба мардум намерасад, суннат ва равиши Паёмбари Худо(с) барои ў кофӣ аст; (ба ҳамин далел) бидъате дар дини Худо намегузорад.
Ҳикмати 123.
76-Саранҷоми кори ҷаҳон
إِنَّ لِله مَلَكاً يُنَادِي فِي كُلِّ يَوْم: لِدُوا لِلْمَوْتِ، وَاجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ، وَابْنُوا لِلْخَرَابِ.
Худованд фариштае дорад, ки ҳама рўз бонг мезанад:
Бизоед барои марг ва ҷамъ оваред барои фано ва бино кунед барои вайрон шудан.
Ҳикмати 132.
77-Шарти дўстӣ
لاَ يَكُونُ الصَّدِيقُ صَدِيقاً حَتَّى يَحْفَظَ أَخَاهُ فِي ثَلاَث: فِي نَكْبَتِهِ، وَغَيْبَتِهِ، وَوَفَاتِهِ.
Дўсти инсон дўсти ў нахоҳад буд, магар ин ки бародарашро дар се ҳолат фаромўш накунад: ҳангоме ки дунё аз ў рўй гардондааст ва ҳангоме ки ғоиб аст ва пас аз маргаш!
Ҳикмат 134.
78-Тавфиқ дар аъмоли нек
مَنْ أُعْطِيَ أَرْبعاً لَمْ يُحْرَمْ أَرْبَعاً: مَنْ أُعْطِيَ الدُّعَاءَ لَمْ يُحْرَمِ الاِْجَابَةَ، وَمَنْ أُعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ، وَمَنْ أُعْطِيَ الاِْسْتِغْفَارَ لَمْ يُحْرَمِ الْمَغْفِرَةَ، وَمَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ لَمْ يُحْرَمِ الزِّيَادَةَ.
Касе, ки тавфиқи чаҳор чизро пайдо кунад аз чаҳор чиз маҳрум нахоҳад шуд: касе, ки тавфиқи дуо биёбад аз иҷобат маҳрум намегардад, касе, ки тавфиқи тавба пайдо кунад аз қабул маҳрум намешавад ва касе, ки тавфиқи истиғфор биёбад аз омурзиш маҳрум намегардад ва касе, ки тавфиқи шукргузорӣ пайдо кунад аз фузунии рўзӣ маҳрум нахоҳад шуд.
Ҳикмати135.
79-Тақарруб ба Худо
الصَّلاَةُ قُرْبَانُ كُلِّ تَقِيّ.
Намоз сабаби тақарруби ҳар парҳезгор аст ба Худованд.
Ҳикмати 136.
80-Подоши илоҳӣ ва бахшиш
ومَنْ أَيْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ بِالْعَطِيَّةِ.
Касе, ки яқин ба подош дошта бошад, дар бахшиш саховат хоҳад намуд.
Ҳикмати 138.
81-Ниме аз пирӣ
الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَمِ.
Ғуссаву андўҳ ниме аз пирӣ аст.
Ҳикмати 143.
81-Сабаби ҳалокат
هَلَكَ امْرُؤُ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ.
Он кас, ки қадри худро нашинохт ҳалок шуд.
Ҳикмати 149.
82-Зарурати худошиносӣ ва итоат
عَلَيْكُمْ بِطَاعَةِ مَنْ لاَ تُعْذَرُونَ بِجَهَالَتِهِ.
Лозим аст аз касе итоат кунед, ки аз шинохтани ў маъзур нестед; (Худойро итоат кунед, ки дар нашинохтани Парвардигор узре надоред).
Ҳикмати 156.
83-Фароҳам будани роҳҳои ҳидоят
قَدْ بُصّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ، وَقَدْ هُدِيتُمْ إِنِ اهْتَدَيْتُمْ، وأُسْمِعْتُمْ إِنِ اسْتَمَعْتُمْ.
Чеҳраи ҳақиқат ба шумо нишон дода шудааст, агар чашми бино дошта бошед, васоили ҳидоят дар ихтиёри шумост, агар аҳли ҳидоят бошед ва садои ҳақ дар гўши шумост, агар гўши шунаво дошта бошед.
Ҳикмати 157.
84-Инсон ва мушкилоти дунё
إِنَّمَا الْمَرْءُ فِي الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا، وَنَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ، وَمَعَ كُلِّ جُرْعَة شَرَقٌ، وَفِي كُلِّ أَكْلَة غَصَصٌ، وَلاَ يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى، وَلاَ يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ. فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ، وَأَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ، فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُوا الْبَقَاءَ وَهذَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا مِنْ شَيْء شَرَفاً إِلاَّ أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِي هَدْمِ مَا بَنَيَا، وَتَفْرِيقِ مَا جَمَعا؟!
Инсон дар дунё ҳадафест, ки тирҳои марг ҳамвора ба сўи ў нишона мераванд, сарватест, ки мусибатҳо дар мусодираи он сабқат меҷўянд. Ҳамроҳи ҳар ҷуръае аз об зиндагӣ гулўгир шуданист ва бо ҳар луқмае устухоне! Инсон ба неъмате даст намеёбад, ҷуз бо фироқи дигарӣ. Ва ҳеҷ рўзе аз зиндагиаш фаро намерасад, ҷуз ин ки рўзи дигаре аз айёми ҳаёташ коҳиш ёфтааст. Бинобар ин мо аъвону ансори (ёрони) маргем ва ҷонамон ҳадафи ҳалокат. Аз куҷо метавонем умеди бақо дошта бошем, дар ҳоле ки ин шабу рўз ҳанўз мақомеро боло набурдааст, ки ба суръат дар нобудии он мекўшанд ва ҷамъҳоро пароканда месозанд.
Ҳикмати 191.
85-Гунҷоиши номаҳдуди зарфи илм
كُلُّ وِعَاء يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلاَّ وِعَاءَ الْعِلْمِ، فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ.
Ҳар зарфе бо рехтани чизе дар он пур мешавад, магар зарфи илм, ки ҳарчӣ дар он ҷой диҳӣ, вусъаташ бештар мегардад.
Ҳикмати 205.
86-Нармхўӣ ва комёбӣ
مَنْ لاَنَ عُودُهُ كَثُفَتْ أَغْصَانُهُ.
Касе, ки дарахти вуҷудаш нарм аст, шохаҳояш фаровон аст; (киноя аз ин ки афроди мутавозеъ ва бомуҳаббат дўстони фаровон доранд).
Ҳикмати 214.
87-Ҳасодат офати дўстӣ
حَسَدُ الصَّدِيقِ مِنْ سُقْمِ الْمَوَدَّةِ.
Ҳасодат бар дўст, далели бемории дўстӣ аст.
Ҳикмати 218.
88-Қудрат ва таҷовузкорӣ
مَنْ نَالَ اسْتَطَالَ.
Ҳар касе ба чизе ноил шавад, туғён мекунад; (таҷовуз мекунад).
Ҳикмати 216.
89-Бетаваҷҷўҳӣ ба бадии бадкорон
مِنْ أَشْرَفِ أَفْعَالِ الْكَرِيمِ غَفْلَتُهُ عَمَّا يَعْلَمُ.
Тағофул (худро ба нодонӣ задан) яке аз беҳтарин корҳои каримон аст. (Ишора ба ин ки аз бисёре аз корҳое, ки бар зидди онҳост, чашмпўшӣ мекунанд).
Ҳикмати 222.
90-Зарурати амалгароӣ
لاَ تَجْعَلُوا عِلْمَكُمْ جَهْلاً، وَيَقِينَكُمْ شَكّاً، إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا، وَإِذَا تَيَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا.
Илми худро ҷаҳл ва яқини худро шак мапиндоред, пас ҳар гоҳ донистед амал кунед ва чун ба яқин расидед иқдом намоед.
Ҳикмати 274.
91-Ҳушдор аз рўй гардондани неъматҳо
احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ، فَمَا كُلُّ شَارِد بِمَرْدُود.
Аз фирори неъматҳо бипарҳезед, зеро ҳар гурехтае бознамегардад.
Ҳикмати246.
92-Равиши бархўрд бо дунё
النَّاسُ فِي الدُّنْيَا عَامِلاَنِ: عَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِلدُّنْيَا، قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْيَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ، يَخْشَى عَلَى مَنْ يَخْلُفُهُ الْفَقْرَ، وَيأْمَنُهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَيُفْنِي عُمُرَهُ فِي مَنْفَعَةِ غَيْرِهِ. وَعَامِلٌ عَمِلَ فِي الدُّنْيَا لِمَا بَعْدَهَا، فَجَاءَهُ الَّذِي لَهُ مِنَ الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَمَل، فَأَحْرَزَ الْحَظَّيْنِ مَعاً، وَمَلَكَ الدَّارَيْنِ جَمِيعاً، فَأَصْبَحَ وَجِيهاً عِنْدَاللهِ، لاَ يَسْأَلُ اللهَ حَاجَةً فَيَمْنَعَهُ.
Мардум дар дунё ду гурўҳанд: яке он кас, ки дар дунё барои дунё кор кард ва дунё ўро аз охираташ боздошт, бар бозмондагони хеш аз тангдастӣ ҳаросон ва аз тангдастии (маънавии ухравии) хеш дар амон аст, пас зиндагонии худро дар роҳи суди дигарон аз даст медиҳад. Ва гурўҳи дигар он ки дар дунё барои охират кор мекунад ва неъматҳои дунё низ бидуни талош ба ў рўй меоваранд, пас баҳраи ҳар ду ҷаҳонро чашида ва молики ҳар ду ҷаҳон мегардад. Дар даргоҳи Худованд обрўманд хоҳад буд ва ҳоҷатеро аз Худо дархост намекунад, магар ин ки Худованд онро раво мегардонад.
Ҳикмати 269.
93-Таваккул ба Худованд
اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً أَنَّ اللهَ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعَبْدِ ـ وَإِنْ عَظُمَتْ حِيلَتُهُ، وَاشْتَدَّتْ طِلْبَتُهُ، وَقَوِيَتْ مَكِيْدَتُهُ ـ أَكْثَرَ مِمَّا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، وَلَمْ يَحُلْ بَيْنَ الْعَبْدِ فِي ضَعْفِهِ وَقِلَّةِ حِيلَتِهِ وَبَيْنَ أَنْ يَبْلُغَ مَا سُّمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، وَالْعَارِفُ لِهذَا الْعَامِلُ بِهِ أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِي مَنْفَعَة، وَالتَّارِكُ لَهُ الشَّاكُّ فِيهِ أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلاً فِي مَضَرَّة. وَرُبَّ مُنْعَم عَلَيْهِ مُسْتَدْرَجٌ بِالنُّعْمَى، وَرُبَّ مُبْتَلىً مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَى! فَزِدْ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ فِي شُكْرِكَ، وَقَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِكَ، وَقِفْ عِنْدَ مُنتَهَى رِزْقِكَ.
Яқин бидонед, ки Худованд барои банда, агарчӣ он банда бисёр чораҷў, кўшо ва дар тарҳу нақша нируманд бошад, беш аз ончӣ дар китобаш муқаррар шуда, қарор надодааст ва нотавонии банда ва камии чораҷўии вай сабаб намешавад, ки ончӣ барояш муқаррар гаштааст ба ў нарасад. Касе, ки аз ин ҳақиқат огоҳ бошад ва ба он амал намояд аз ҳама кас дар ҷалби манфиат ва осоишу роҳаташ бештар аст. Аммо касе, ки ин воқеиятро надонад ва дар он тардид дошта бошад, аз ҳамаи мардум гирифтортар ва зиёнкортар аст, чӣ бисёранд афроде, ки машмули неъмати Худованд қарор гирифтаанд, аммо ин неъмат муқаддимаи бало ва ҳалокат барояшон ба ҳисоб меравад ва чӣ бисёранд афроде, ки дар бало ва сахтӣ қарор доранд, аммо ин василае барои озмоиш ва такомули онҳост; пас, эй касе, ки аз ин гуфтор баҳраманд мешавӣ, бар шукргузорӣ биафзой ва аз шитоби беҷо дар роҳи ба даст овардани рўзӣ даст бардор ва ба рўзии расида қаноат кун!
Ҳикмати 273.
94-Зарурати истифода аз фурсатҳо
كُلُّ مُعَاجَل يَسْأَلُ الاِْنْظَارَ، وَكُلُّ مُؤَجَّل يَتَعَلَّلُ بالتَّسْويفِ.
Онҳое, ки замонашон поён ёфтааст, хоҳони мўҳлатанд ва онҳо, ки мўҳлат доранд, кўтоҳӣ меварзанд.
Ҳикмати 285.
95-Аҷоиби рўзии бандагон
وسئل(عليه السلام): كيف يحاسب الله الخلق على كَثْرتهم؟ فقال(عليه السلام): كَمَا يَرْزُقُهُمْ عَلَى كَثْرَتِهِمْ. فَقيل: كيف يُحاسِبُهُم ولا يَرَوْنَهُ؟ قال(عليه السلام): كَمَا يَرْزُقُهُمْ وَلاَ يَرَوْنَهُ.
Аз Имом(а) пурсиданд: Чӣ гуна Худованд ба ҳисоби ин ҳама махлуқ мерасад?
Фармуд: Ҳамон гуна ки онҳоро бо ин ҳама касрат рўзиашон медиҳад. – Пурсиданд: Чӣ гуна ба ҳисоби онҳо расидагӣ мекунад ва ҳол он ки ўро намебинанд?
Фармуд: Ҳамон гуна ки онҳоро рўзӣ медиҳад ва ўро намебинанд.
Ҳикмати 300.
96-Дониш нобудкунандаи узрҳо
قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِينَ.
Дониш роҳи узртароширо бар баҳонаҷўён бастааст.
Ҳикмати 284.
97-Оқибати хушиҳо
مَا قَالَ النَّاسُ لِشَيْء: طُوبَى لَهُ، إِلاَّ وَقَدْ خَبَأَ لَهُ الدَّهْرُ يَوْمَ سَوْء.
Мардум чизеро нагуфтанд “чӣ хуш аст”, магар ин ки рўзгор рўзи бадеро барои он фароҳам сохт.
Ҳикмати 286.
98-Эҳтиёт дар фиристодани пайкҳо ва номаҳо
رَسُولُكَ تَرْجُمَانُ عَقْلِكَ، وَكِتَابُكَ أَبْلَغُ مَا يَنْطِقُ عَنْكَ!
Фиристодаи ту баёнгари мизони ақли ту ва номаи ту гўётарин сухангўи туст.
Ҳикмати 301.
99-Зарурати ибрат гирифтан
مَا أَكْثَرَ الْعِبَرَ وأَقَلَّ الاِْعْتِبَارَ!
Ибратҳо чӣ фаровонанд ва ибтарпазир чӣ андак.
Ҳикмати 297.
100-Ҷомеияти Қуръон
وَفِي الْقرْآنِ نَبَأُ مَا قَبْلَكُمْ، وَخَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ، وَحُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ.
Дар Қуръон ахбори гузаштагону ояндагон ва аҳкоми мавриди ниёзи зиндагиатон вуҷуд дорад.
Ҳикмати 313.
101-Арзиши қаноат ва хулқи некў
كَفَى بِالْقَنَاعَةِ مُلْكاً، وَبِحُسْنِ الْخُلُقِ نَعِيماً.
Одамиро қаноат барои давлатмандӣ ва хулқи некў барои фаровонии неъматҳо кофист.
Ҳикмати 229.
(Акрамхони Зиёдуллоҳ)
[1] Равшанӣ ва расоии сухан дар айни кўтоҳ будан
[2] Авҳом – хаёлот ва гумонҳо; ҷамъи ваҳм
[3] Ҳамоқат – аҳмақӣ.
[4] Барда – ғулом.